MWT (Maintenance of Wakefulness Test) là một trong những xét nghiệm chuyên sâu của y học giấc ngủ, được sử dụng để đánh giá khả năng duy trì trạng thái tỉnh táo của một người trong điều kiện ít kích thích. Đây là xét nghiệm được Hiệp hội Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ (AASM) khuyến cáo sử dụng trong một số tình huống lâm sàng nhằm đánh giá mức độ buồn ngủ ban ngày, hiệu quả điều trị và khả năng duy trì sự tỉnh táo khi thực hiện các hoạt động đòi hỏi sự tập trung như lái xe hoặc vận hành máy móc.
Không giống với MSLT (Multiple Sleep Latency Test) – xét nghiệm đánh giá khả năng đi vào giấc ngủ, MWT lại tập trung vào khả năng chống lại cơn buồn ngủ. Điều này giúp bác sĩ hiểu rõ hơn liệu người bệnh có đủ khả năng duy trì sự tỉnh táo trong các tình huống thực tế của cuộc sống hay không.
Trong thực hành lâm sàng, MWT thường được thực hiện sau khi người bệnh đã trải qua đo đa ký giấc ngủ (Polysomnography – PSG) vào đêm trước. Kết quả của MWT đóng vai trò quan trọng trong việc theo dõi hiệu quả điều trị các rối loạn giấc ngủ, đặc biệt là chứng ngủ rũ (narcolepsy), ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn (OSA) đã điều trị, hội chứng quá buồn ngủ trung ương và các tình trạng gây buồn ngủ quá mức vào ban ngày.
MWT là gì?
MWT (Maintenance of Wakefulness Test) là gì?
MWT (Maintenance of Wakefulness Test) là nghiệm pháp duy trì sự tỉnh táo, được thiết kế để đo lường khả năng một người giữ cho mình không ngủ trong môi trường yên tĩnh, ít kích thích và thuận lợi cho việc ngủ.
Khái niệm này nghe có vẻ đơn giản, nhưng trên thực tế đây là một xét nghiệm sinh lý học được chuẩn hóa rất nghiêm ngặt. Trong quá trình thực hiện MWT, người bệnh sẽ ngồi trên một chiếc ghế hoặc giường ở tư thế tựa lưng khoảng 45–60°, trong phòng tối, yên tĩnh và được yêu cầu cố gắng duy trì sự tỉnh táo càng lâu càng tốt.
Toàn bộ quá trình được ghi nhận bằng các cảm biến tương tự như khi thực hiện PSG, bao gồm:
- Điện não đồ (EEG)
- Điện cơ cằm (EMG)
- Điện nhãn đồ (EOG)
- Video theo dõi
- Một số trung tâm còn ghi nhận điện tim (ECG)
Các tín hiệu này giúp xác định chính xác thời điểm người bệnh bắt đầu ngủ thay vì chỉ dựa vào quan sát bằng mắt.
Theo hướng dẫn của American Academy of Sleep Medicine (AASM), MWT không phải là xét nghiệm chẩn đoán ban đầu cho tất cả các rối loạn giấc ngủ mà chủ yếu được sử dụng để:
- Đánh giá khả năng duy trì tỉnh táo.
- Theo dõi đáp ứng điều trị.
- Hỗ trợ đánh giá mức độ an toàn khi người bệnh quay trở lại công việc có nguy cơ cao.
- Đánh giá khách quan mức độ buồn ngủ ban ngày.
Lịch sử phát triển của MWT
MWT được phát triển vào cuối những năm 1980 nhằm khắc phục một số hạn chế của MSLT.
Trong khi MSLT đo khả năng ngủ nhanh đến mức nào thì nhiều bác sĩ nhận thấy điều họ cần đánh giá trong thực tế lại là:
Người bệnh có đủ khả năng không ngủ trong các tình huống nguy hiểm hay không?
Ví dụ:
- Lái xe đường dài
- Điều khiển máy bay
- Vận hành cần cẩu
- Điều khiển tàu hỏa
- Làm việc trong nhà máy
- Theo dõi bệnh nhân trong phòng ICU
Đây đều là những công việc mà việc duy trì sự tỉnh táo quan trọng hơn khả năng đi vào giấc ngủ.
Chính vì vậy, MWT đã ra đời và nhanh chóng trở thành một xét nghiệm tiêu chuẩn trong lĩnh vực y học giấc ngủ.
Ngày nay, quy trình MWT được chuẩn hóa bởi AASM và được áp dụng tại hầu hết các trung tâm giấc ngủ trên thế giới.
MWT hoạt động như thế nào?
Nguyên lý của MWT
Ý tưởng của MWT rất đơn giản:
Nếu một người thật sự tỉnh táo thì ngay cả khi ngồi trong phòng yên tĩnh, ánh sáng mờ và không có hoạt động kích thích, họ vẫn có thể chống lại cơn buồn ngủ trong một khoảng thời gian dài.
Ngược lại, nếu người đó mắc chứng buồn ngủ quá mức ban ngày thì họ sẽ nhanh chóng ngủ thiếp đi.
Do đó, MWT đo lường thời gian tiềm thời giấc ngủ (Sleep Latency) trong điều kiện người bệnh được yêu cầu không ngủ.
Khác với MSLT, ở MWT:
- Người bệnh cố gắng giữ tỉnh táo.
- Không được nhắm mắt.
- Không được nằm xuống.
- Không được sử dụng điện thoại.
- Không đọc sách.
- Không nói chuyện.
- Không nghe nhạc.
Điều này giúp tạo ra một môi trường tiêu chuẩn để đánh giá khách quan khả năng duy trì tỉnh táo.
MWT ghi nhận những chỉ số nào?
Một ca MWT không chỉ ghi nhận thời gian ngủ.
Các thông số quan trọng bao gồm:
- Thời gian tiềm thời giấc ngủ (Sleep Latency): Đây là thông số quan trọng nhất. Nó cho biết mất bao lâu để người bệnh bắt đầu ngủ sau khi bắt đầu mỗi lần thử.
- Thời gian duy trì tỉnh táo: Nếu người bệnh không ngủ trong toàn bộ thời gian quy định (20 hoặc 40 phút tùy giao thức), kết quả sẽ được ghi nhận là đã duy trì tỉnh táo thành công.
- Số lần ngủ trong các phiên thử: Thông thường MWT gồm 4 phiên thử trong ngày.
- Giai đoạn giấc ngủ xuất hiện: Thông qua điện não đồ, bác sĩ sẽ xác định các giai đoạn giấc ngủ của người bệnh từ ngủ nông tới ngủ sâu. Một số trường hợp hiếm có thể xuất hiện REM sớm nhưng điều này không phải mục tiêu chính của MWT.
MWT dùng để đánh giá điều gì?
Đánh giá khả năng duy trì sự tỉnh táo
Đây là mục tiêu quan trọng nhất của MWT.
Khả năng tỉnh táo không đơn thuần phản ánh người bệnh có buồn ngủ hay không, mà còn cho thấy họ có đủ khả năng chống lại cơn buồn ngủ trong các tình huống ít kích thích hay không.
Ví dụ:
- Ngồi họp kéo dài.
- Chờ ở sân bay.
- Ngồi trên xe khách.
- Làm việc văn phòng.
- Trực đêm.
Nếu người bệnh liên tục ngủ rất nhanh trong MWT, điều này cho thấy nguy cơ mất tỉnh táo trong cuộc sống hàng ngày là đáng kể.
Đánh giá hiệu quả điều trị
Một trong những ứng dụng phổ biến nhất của MWT là theo dõi điều trị.
Dưới đây là các trường hợp bác sĩ sẽ chỉnh định MWT để theo dõi sau điều trị:
- Điều trị ngưng thở khi ngủ
- Sau khi sử dụng CPAP trong vài tuần hoặc vài tháng, nhiều người bệnh cảm thấy đỡ buồn ngủ.
- Tuy nhiên, cảm giác chủ quan đôi khi không phản ánh đúng thực tế.
MWT giúp đánh giá khách quan liệu khả năng duy trì tỉnh táo đã cải thiện hay chưa.
- Điều trị chứng ngủ rũ
Ở người mắc narcolepsy, MWT thường được thực hiện để:
- Đánh giá hiệu quả thuốc kích thích tỉnh táo.
- Điều chỉnh liều thuốc.
- Theo dõi tiến triển lâu dài.
Dựa vào đây thì bác sĩ sẽ có
- Điều trị các rối loạn giấc ngủ khác
Ngoài OSA và narcolepsy, MWT còn được sử dụng để đánh giá sau điều trị:
- Hội chứng quá buồn ngủ trung ương.
- Buồn ngủ do thuốc.
- Buồn ngủ sau chấn thương sọ não.
- Một số bệnh thần kinh ảnh hưởng đến sự tỉnh táo.
Đánh giá nguy cơ mất an toàn lao động
Đây là lý do khiến MWT được nhiều trung tâm y học giấc ngủ áp dụng.
Ở một số quốc gia, bác sĩ có thể sử dụng kết quả MWT như một phần trong quá trình đánh giá tình trạng duy trì độ tỉnh táo của 1 số công việc có tính đặc thù sao như:
- Tài xế lái xe đường dài
- Phi công
- Nhân viên đường sắt
- Người vận hành máy móc hạng nặng
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng MWT không phải là xét nghiệm duy nhất quyết định khả năng lái xe hay làm việc. Theo khuyến cáo của AASM, kết quả cần được diễn giải cùng với triệu chứng lâm sàng, tiền sử bệnh, mức độ đáp ứng điều trị và các yếu tố nguy cơ khác.
Hỗ trợ đánh giá mức độ buồn ngủ ban ngày
Nhiều người bệnh tự đánh giá mình “không buồn ngủ”, trong khi người thân lại ghi nhận họ thường xuyên ngủ gật khi xem tivi, ngồi họp hoặc đi xe.
Ngược lại, cũng có người cảm thấy rất buồn ngủ nhưng vẫn có khả năng duy trì tỉnh táo tốt khi được kiểm tra.
Trong những trường hợp như vậy, MWT cung cấp một thước đo khách quan giúp bác sĩ so sánh giữa cảm nhận chủ quan của người bệnh và khả năng duy trì tỉnh táo thực tế. Điều này đặc biệt hữu ích khi kết hợp với các công cụ khác như thang điểm buồn ngủ Epworth (ESS), kết quả đo đa ký giấc ngủ (PSG) và, khi cần, nghiệm pháp MSLT để đưa ra chẩn đoán và kế hoạch điều trị phù hợp.
Đối tượng cần thực hiện MWT
Không phải tất cả người bệnh có triệu chứng buồn ngủ ban ngày đều cần thực hiện MWT. Theo khuyến cáo của American Academy of Sleep Medicine (AASM), MWT được chỉ định trong những tình huống mà bác sĩ cần đánh giá khả năng duy trì sự tỉnh táo một cách khách quan, đặc biệt khi kết quả có thể ảnh hưởng đến quyết định điều trị hoặc đánh giá mức độ an toàn trong sinh hoạt và công việc.
Dưới đây là những nhóm đối tượng thường được chỉ định thực hiện MWT.
Người mắc chứng ngủ rũ (Narcolepsy)
Đây là nhóm đối tượng phổ biến nhất được chỉ định MWT.
Narcolepsy là rối loạn thần kinh mạn tính khiến người bệnh xuất hiện cơn buồn ngủ quá mức vào ban ngày, thậm chí có thể ngủ gật trong khi đang nói chuyện, làm việc hoặc lái xe. Sau khi được chẩn đoán và điều trị bằng thuốc kích thích tỉnh táo hoặc các liệu pháp khác, bác sĩ cần đánh giá xem người bệnh đã thực sự cải thiện khả năng duy trì tỉnh táo hay chưa.
Trong trường hợp này, MWT giúp:
- Đánh giá hiệu quả của thuốc điều trị.
- Theo dõi diễn tiến bệnh theo thời gian.
- Điều chỉnh liều thuốc nếu cần thiết.
- Hỗ trợ đánh giá khả năng quay trở lại học tập hoặc làm việc.
Khác với việc chỉ hỏi cảm nhận của người bệnh, MWT cung cấp dữ liệu khách quan dựa trên tín hiệu điện não và thời gian duy trì tỉnh táo.
Người đã điều trị ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn (OSA)
Buồn ngủ ban ngày là một trong những triệu chứng thường gặp nhất ở bệnh nhân OSA.
Sau khi điều trị bằng:
- Máy CPAP.
- Thiết bị chỉnh hàm dưới (MAD).
- Phẫu thuật đường thở.
- Giảm cân.
- Điều trị tư thế ngủ.
Nhiều người cảm thấy tỉnh táo hơn. Tuy nhiên, một số trường hợp vẫn còn buồn ngủ dù chỉ số ngưng thở đã cải thiện đáng kể.
Khi đó, MWT giúp:
- Đánh giá khách quan khả năng duy trì tỉnh táo.
- Phân biệt giữa buồn ngủ tồn lưu và cảm giác mệt mỏi thông thường.
- Hỗ trợ quyết định có cần điều trị bổ sung hay không.
Người có tình trạng buồn ngủ quá mức kéo dài
Một số người bệnh than phiền rằng họ thường xuyên ngủ gật trong cuộc sống hằng ngày nhưng nguyên nhân chưa rõ ràng.
Ví dụ:
- Ngủ gật khi xem tivi.
- Ngủ gật trong cuộc họp.
- Ngủ gật khi ngồi trên xe.
- Khó duy trì sự tỉnh táo trong giờ làm việc.
Sau khi đã được đánh giá bằng khám lâm sàng, nhật ký giấc ngủ, đo đa ký giấc ngủ (PSG) và các xét nghiệm cần thiết, bác sĩ có thể chỉ định MWT nhằm xác định mức độ ảnh hưởng của cơn buồn ngủ đến khả năng duy trì tỉnh táo trong điều kiện chuẩn hóa.
Người làm nghề yêu cầu mức độ tỉnh táo cao
Ở một số trường hợp, MWT có thể được sử dụng như một phần của quá trình đánh giá khả năng làm việc an toàn đối với những nghề nghiệp có nguy cơ cao nếu xảy ra ngủ gật.
Ví dụ:
- Tài xế xe tải hoặc xe khách đường dài.
- Phi công.
- Kiểm soát viên không lưu.
- Lái tàu hỏa.
- Thuyền trưởng hoặc thủy thủ.
- Người vận hành máy móc hạng nặng.
- Nhân viên làm việc trong môi trường công nghiệp nguy hiểm.
Cần nhấn mạnh rằng MWT không phải là tiêu chuẩn duy nhất để xác định một người có đủ điều kiện làm việc hay không. Theo AASM, kết quả xét nghiệm cần được kết hợp với tiền sử bệnh, mức độ đáp ứng điều trị, khám lâm sàng, đánh giá tâm lý và các quy định của từng quốc gia hoặc đơn vị sử dụng lao động.
Người đang điều trị bằng thuốc gây ảnh hưởng đến sự tỉnh táo
Một số loại thuốc có thể gây buồn ngủ hoặc ngược lại làm tăng mức độ tỉnh táo, chẳng hạn như:
- Thuốc an thần.
- Thuốc ngủ.
- Thuốc chống trầm cảm.
- Thuốc chống động kinh.
- Thuốc kích thích thần kinh trung ương.
Trong một số tình huống đặc biệt, bác sĩ có thể chỉ định MWT để đánh giá mức độ ảnh hưởng của thuốc đến khả năng duy trì tỉnh táo, từ đó cân nhắc điều chỉnh phác đồ điều trị nếu cần.
Những trường hợp không nên thực hiện MWT
MWT có thể không mang lại kết quả đáng tin cậy nếu người bệnh:
- Thiếu ngủ kéo dài trong nhiều ngày trước xét nghiệm.
- Làm việc theo ca hoặc rối loạn nhịp sinh học chưa được kiểm soát.
- Sử dụng caffeine, rượu hoặc các chất kích thích không đúng hướng dẫn trước khi làm xét nghiệm.
- Đang mắc bệnh cấp tính gây ảnh hưởng đến giấc ngủ.
- Không hợp tác trong quá trình thực hiện.
Ngoài ra, nếu mục tiêu là chẩn đoán chứng ngủ rũ hoặc chứng quá buồn ngủ vô căn, bác sĩ thường ưu tiên MSLT thay vì MWT, bởi MSLT đánh giá xu hướng đi vào giấc ngủ, còn MWT tập trung vào khả năng duy trì sự tỉnh táo.
FAQ
MWT khác gì so với MSLT?
Sự khác biệt cốt lõi là mục tiêu đánh giá:
- MWT đo khả năng duy trì sự tỉnh táo.
- MSLT đo khả năng đi vào giấc ngủ.
Do đó, hai xét nghiệm này bổ sung cho nhau và được chỉ định trong các tình huống lâm sàng khác nhau.
MWT có phải thực hiện sau đo đa ký giấc ngủ không?
Thông thường có.
Theo hướng dẫn của AASM, MWT thường được thực hiện vào ban ngày sau khi người bệnh đã trải qua một đêm đo đa ký giấc ngủ (PSG) để bảo đảm thời gian ngủ đêm đủ và loại trừ các yếu tố có thể ảnh hưởng đến kết quả.
Thực hiện MWT mất bao lâu?
Một quy trình MWT tiêu chuẩn thường kéo dài gần như cả ngày.
Người bệnh sẽ thực hiện 4 phiên thử, mỗi phiên cách nhau khoảng 2 giờ. Tùy theo giao thức của từng trung tâm, mỗi phiên có thể kéo dài 20 hoặc 40 phút nếu người bệnh vẫn duy trì được sự tỉnh táo.
Kết quả MWT có chẩn đoán được chứng ngủ rũ không?
Không.
MWT không phải là xét nghiệm chính để chẩn đoán narcolepsy. Việc chẩn đoán thường dựa trên triệu chứng lâm sàng kết hợp với PSG, MSLT và trong một số trường hợp là xét nghiệm hypocretin trong dịch não tủy hoặc xét nghiệm di truyền.
MWT có gây đau hay xâm lấn không?
Không.
MWT là xét nghiệm không xâm lấn, chỉ sử dụng các điện cực gắn trên da đầu, vùng mặt và cằm để ghi nhận hoạt động điện não, chuyển động mắt và trương lực cơ. Người bệnh không phải tiêm thuốc hay thực hiện thủ thuật gây đau.
Có cần ngừng thuốc trước khi làm MWT không?
Điều này phụ thuộc vào mục tiêu của xét nghiệm.
Một số loại thuốc có thể ảnh hưởng đến kết quả MWT, vì vậy bác sĩ sẽ hướng dẫn cụ thể về việc có cần tạm ngừng thuốc hay không. Người bệnh không nên tự ý ngừng thuốc nếu chưa có chỉ định của bác sĩ.
Kết quả MWT có phản ánh nguy cơ ngủ gật khi lái xe không?
MWT giúp đánh giá khách quan khả năng duy trì sự tỉnh táo và có thể hỗ trợ ước lượng nguy cơ ngủ gật. Tuy nhiên, AASM nhấn mạnh rằng không nên sử dụng riêng kết quả MWT để kết luận một người có đủ khả năng lái xe hoặc làm việc hay không. Quyết định này cần dựa trên tổng hợp nhiều yếu tố lâm sàng và nghề nghiệp.
Tài liệu tham khảo
- American Academy of Sleep Medicine. International Classification of Sleep Disorders – Third Edition (ICSD-3, Text Revision). Darien, IL: AASM.
- Littner MR, Kushida C, Wise M, et al. Practice Parameters for Clinical Use of the Multiple Sleep Latency Test and the Maintenance of Wakefulness Test. Sleep. 2005;28(1):113–121.
- Krahn LE, Arand DL, Avidan AY, et al. Recommended protocols for the Multiple Sleep Latency Test and Maintenance of Wakefulness Test in adults. Journal of Clinical Sleep Medicine. 2021;17(12):2489–2498.
- American Academy of Sleep Medicine. The AASM Manual for the Scoring of Sleep and Associated Events: Rules, Terminology and Technical Specifications. Phiên bản mới nhất.
- Kapur VK, Auckley DH, Chowdhuri S, et al. Clinical Practice Guideline for Diagnostic Testing for Adult Obstructive Sleep Apnea. Journal of Clinical Sleep Medicine. 2017;13(3):479–504.
- Sateia MJ. International Classification of Sleep Disorders – Third Edition: Highlights and Modifications. Chest. 2014;146(5):1387–1394.
- Bassetti CLA, Adamantidis A, Burdakov D, et al. Narcolepsy – Clinical Spectrum, Diagnosis and Treatment. Nature Reviews Disease Primers. 2019.
- Mayo Clinic Proceedings. Các bài tổng quan về narcolepsy, excessive daytime sleepiness và sleep medicine.
- Lancet Respiratory Medicine. Các bài tổng quan về obstructive sleep apnea, buồn ngủ ban ngày và theo dõi hiệu quả điều trị.
- Johns MW. A New Method for Measuring Daytime Sleepiness: The Epworth Sleepiness Scale. Sleep. 1991;14(6):540–545.
