Nhiều bệnh nhân tiểu đường hoặc cao huyết áp vẫn tuân thủ điều trị nhiều năm nhưng bệnh vẫn khó kiểm soát. Đường huyết thường xuyên dao động, huyết áp vẫn cao dù đã dùng nhiều loại thuốc. Trong không ít trường hợp, nguyên nhân tiềm ẩn lại đến từ một rối loạn giấc ngủ nguy hiểm mà người bệnh không hề biết: ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn (OSA).
Các nghiên cứu dịch tễ cho thấy khoảng 40–70% bệnh nhân cao huyết áp có OSA. Đồng thời, OSA cũng làm tăng nguy cơ kháng insulin và khiến bệnh tiểu đường type 2 khó kiểm soát hơn. Đặc biệt, OSA được xem là một trong những nguyên nhân phổ biến gây cao huyết áp kháng trị.
Điều đáng lo ngại là phần lớn người mắc OSA không biết mình mắc bệnh. Họ chỉ nghĩ rằng mình ngủ ngáy hoặc ngủ không sâu. Vì vậy, tầm soát OSA đang trở thành một khuyến cáo quan trọng đối với người bệnh mãn tính, đặc biệt là những người mắc tiểu đường và cao huyết áp.
OSA là gì và tại sao nhiều người không biết mình mắc bệnh?
OSA (Obstructive Sleep Apnea) là một rối loạn hô hấp trong khi ngủ xảy ra khi đường thở trên bị tắc nghẽn lặp đi lặp lại. Khi đó luồng không khí vào phổi bị giảm hoặc ngừng hoàn toàn trong vài giây đến hơn 30 giây.
Mỗi lần ngưng thở, nồng độ oxy trong máu giảm xuống. Não bộ nhận tín hiệu thiếu oxy và kích hoạt phản xạ đánh thức ngắn để mở lại đường thở. Quá trình này có thể xảy ra hàng chục đến hàng trăm lần mỗi đêm.
Sự thiếu oxy lặp đi lặp lại và giấc ngủ bị phân mảnh gây ra nhiều phản ứng sinh học nguy hiểm như stress oxy hóa, viêm mạn tính và rối loạn hoạt động của hệ thần kinh tự chủ.
Một vấn đề lớn là nhiều người không nhận ra mình mắc OSA vì các cơn ngưng thở xảy ra trong lúc ngủ. Các dấu hiệu phổ biến bao gồm:
- Ngủ ngáy to kéo dài
- Ngưng thở khi ngủ được người thân phát hiện
- Thức giấc đột ngột kèm cảm giác nghẹt thở
- Buồn ngủ ban ngày
- Mệt mỏi kéo dài
- Đau đầu buổi sáng
Trong nhiều trường hợp, bệnh chỉ được phát hiện khi đã xuất hiện biến chứng tim mạch hoặc rối loạn chuyển hóa.
Mối liên hệ nguy hiểm giữa OSA và bệnh tiểu đường
Ngưng thở khi ngủ không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ mà còn có tác động trực tiếp đến quá trình chuyển hóa của cơ thể.
OSA làm tăng kháng insulin
Trong OSA, các đợt giảm oxy máu xảy ra liên tục trong suốt đêm. Tình trạng thiếu oxy này kích hoạt hệ thần kinh giao cảm và làm tăng tiết các hormone stress như cortisol.
Những thay đổi sinh lý này làm giảm độ nhạy của tế bào đối với insulin, từ đó gây tăng tình trạng kháng insulin – cơ chế nền tảng của bệnh tiểu đường type 2.
Các nghiên cứu cho thấy mức độ nghiêm trọng của OSA có liên quan trực tiếp đến mức độ kháng insulin, ngay cả ở những người chưa được chẩn đoán tiểu đường.
OSA làm khó kiểm soát đường huyết
Ở bệnh nhân tiểu đường, OSA có thể khiến đường huyết khó kiểm soát hơn. Giấc ngủ bị phân mảnh và thiếu oxy làm rối loạn các hormone chuyển hóa như leptin và ghrelin.
Ngoài ra, tình trạng buồn ngủ ban ngày và mệt mỏi cũng khiến người bệnh ít vận động hơn, làm tăng nguy cơ rối loạn chuyển hóa.
Các nghiên cứu cho thấy bệnh nhân tiểu đường mắc OSA thường có chỉ số HbA1c cao hơn so với nhóm không mắc OSA.
Tỷ lệ bệnh nhân tiểu đường mắc OSA
Theo American Diabetes Association, khoảng 50–70% bệnh nhân tiểu đường type 2 có OSA ở các mức độ khác nhau. Tuy nhiên phần lớn trong số đó chưa được chẩn đoán.
Điều này khiến OSA trở thành một yếu tố nguy cơ thường bị bỏ sót trong quản lý bệnh tiểu đường.
Vì sao OSA làm tình trạng cao huyết áp trở nên nguy hiểm hơn?
Cao huyết áp và OSA có mối liên hệ chặt chẽ. OSA không chỉ làm tăng nguy cơ mắc cao huyết áp mà còn khiến bệnh trở nên khó kiểm soát.
OSA làm tăng hoạt động hệ thần kinh giao cảm
Mỗi lần ngưng thở trong khi ngủ khiến nồng độ oxy trong máu giảm xuống. Não bộ phản ứng bằng cách kích hoạt hệ thần kinh giao cảm.
Quá trình này làm tăng nhịp tim, co mạch và khiến huyết áp tăng cao. Khi các đợt ngưng thở xảy ra nhiều lần trong đêm, huyết áp có thể tăng liên tục ngay cả khi người bệnh thức dậy.
OSA gây cao huyết áp kháng trị
Cao huyết áp kháng trị là tình trạng huyết áp vẫn cao dù đã sử dụng từ ba loại thuốc hạ áp trở lên.
Nhiều nghiên cứu cho thấy tỷ lệ OSA ở bệnh nhân cao huyết áp kháng trị có thể lên tới 80%.
Nếu không phát hiện và điều trị OSA, việc kiểm soát huyết áp sẽ rất khó đạt hiệu quả.
OSA làm tăng nguy cơ đột quỵ và nhồi máu cơ tim
Ngưng thở khi ngủ có thể làm tăng nguy cơ nhiều biến cố tim mạch nguy hiểm như:
- Đột quỵ
- Nhồi máu cơ tim
- Suy tim
- Rối loạn nhịp tim
Theo American Heart Association, OSA là một yếu tố nguy cơ độc lập đối với bệnh tim mạch.
Dấu hiệu cảnh báo người bệnh tiểu đường hoặc cao huyết áp có thể mắc OSA
Người mắc bệnh mãn tính nên chú ý các dấu hiệu sau:
- Ngủ ngáy to kéo dài
- Ngưng thở khi ngủ được người thân phát hiện
- Thức giấc ban đêm kèm nghẹt thở
- Buồn ngủ nhiều vào ban ngày
- Đau đầu buổi sáng
- Béo phì
- Chu vi cổ lớn
- Huyết áp cao khó kiểm soát
Nếu có nhiều dấu hiệu trên, người bệnh nên tầm soát ngưng thở khi ngủ càng sớm càng tốt.
Khi nào cần tầm soát OSA?
Các nhóm đối tượng được khuyến cáo tầm soát OSA bao gồm:
- Bệnh nhân tiểu đường type 2
- Người bị cao huyết áp kháng trị
- Người béo phì
- Người ngủ ngáy to kéo dài
- Người buồn ngủ ban ngày nhiều
- Người có bệnh tim mạch
Tầm soát OSA cho người bệnh mãn tính giúp phát hiện sớm rối loạn hô hấp trong khi ngủ và giảm nguy cơ biến chứng.
Các phương pháp tầm soát OSA hiện nay
Đo đa ký giấc ngủ
Đo đa ký giấc ngủ (Polysomnography) là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán OSA.
Trong quá trình đo, nhiều thông số sinh lý được ghi nhận như:
- Hoạt động não
- Nhịp tim
- Hô hấp
- Nồng độ oxy
- Chuyển động cơ thể
Kết quả giúp bác sĩ xác định chính xác mức độ ngưng thở khi ngủ.
Đo đa ký hô hấp tại nhà
Đo đa ký hô hấp tại nhà là phương pháp tầm soát OSA phổ biến hiện nay.
Thiết bị nhỏ gọn có thể ghi nhận các thông số hô hấp và oxy trong máu khi bệnh nhân ngủ tại nhà. Phương pháp này thuận tiện và phù hợp với nhiều bệnh nhân.
Các bảng câu hỏi sàng lọc
Một số công cụ sàng lọc được sử dụng rộng rãi bao gồm:
- STOP-BANG questionnaire
- Epworth Sleepiness Scale
Các bảng câu hỏi này giúp đánh giá nguy cơ OSA trước khi thực hiện các xét nghiệm chuyên sâu.
Điều gì xảy ra nếu không tầm soát OSA sớm?
Nếu OSA không được phát hiện và điều trị, bệnh có thể gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng.
Các biến chứng ngưng thở khi ngủ bao gồm:
- Đột quỵ
- Nhồi máu cơ tim
- Suy tim
- Rối loạn nhịp tim
- Kiểm soát đường huyết kém
- Tăng nguy cơ tử vong tim mạch
Ngoài ra, OSA còn làm giảm chất lượng giấc ngủ và gây mệt mỏi kéo dài.
Điều trị OSA có thể cải thiện tiểu đường và cao huyết áp như thế nào?
Điều trị OSA không chỉ giúp cải thiện giấc ngủ mà còn có lợi cho sức khỏe tim mạch và chuyển hóa.
Liệu pháp CPAP là phương pháp điều trị phổ biến nhất. Thiết bị cung cấp áp lực khí liên tục giúp giữ đường thở mở trong khi ngủ.
Các nghiên cứu cho thấy CPAP có thể:
- Giảm huyết áp
- Cải thiện kiểm soát đường huyết
- Giảm HbA1c
- Cải thiện chất lượng giấc ngủ
- Giảm buồn ngủ ban ngày
Điều trị OSA cũng giúp giảm nguy cơ biến chứng tim mạch lâu dài.
Lợi ích của việc tầm soát OSA sớm
Tầm soát OSA mang lại nhiều lợi ích quan trọng:
- Phát hiện sớm rối loạn hô hấp khi ngủ
- Cải thiện kiểm soát tiểu đường
- Giảm nguy cơ cao huyết áp kháng trị
- Giảm nguy cơ đột quỵ và bệnh tim mạch
- Cải thiện chất lượng giấc ngủ và chất lượng cuộc sống
Đối với người bệnh tiểu đường và cao huyết áp, tầm soát OSA nên được xem là một phần quan trọng trong quản lý bệnh.
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Người bị tiểu đường có cần tầm soát OSA không?
Có. Người mắc tiểu đường type 2 có nguy cơ cao mắc ngưng thở khi ngủ. Tầm soát OSA giúp phát hiện sớm và cải thiện kiểm soát đường huyết.
Cao huyết áp có liên quan đến ngưng thở khi ngủ không?
Có. OSA là một nguyên nhân phổ biến gây tăng huyết áp, đặc biệt là cao huyết áp kháng trị.
Đo đa ký giấc ngủ có đau không?
Không. Đây là xét nghiệm không xâm lấn, chỉ sử dụng các cảm biến để ghi nhận các thông số sinh lý trong khi ngủ.
Có thể đo ngưng thở khi ngủ tại nhà không?
Có. Đo đa ký hô hấp tại nhà là phương pháp tầm soát OSA phổ biến và thuận tiện.
OSA có thể điều trị được không?
Có. Các phương pháp như CPAP, giảm cân và thay đổi lối sống có thể giúp kiểm soát OSA hiệu quả.
Người cao huyết áp kháng trị có nên kiểm tra OSA không?
Rất nên. OSA là nguyên nhân phổ biến gây cao huyết áp kháng trị.
Khuyến nghị tầm soát OSA sớm cho người bệnh mãn tính
Nếu bạn đang mắc tiểu đường hoặc cao huyết áp nhưng bệnh vẫn khó kiểm soát, việc tầm soát OSA có thể giúp phát hiện nguyên nhân tiềm ẩn.
Đo đa ký giấc ngủ hoặc đo đa ký hô hấp là các phương pháp chẩn đoán hiệu quả giúp phát hiện ngưng thở khi ngủ sớm. Phát hiện và điều trị OSA kịp thời không chỉ cải thiện giấc ngủ mà còn giúp giảm nguy cơ biến chứng tim mạch và kiểm soát tốt hơn các bệnh lý mãn tính.
Tài liệu tham khảo
- American Academy of Sleep Medicine. Clinical practice guideline for diagnostic testing for obstructive sleep apnea.
- American Heart Association. Sleep apnea and cardiovascular disease.
- American Diabetes Association. Standards of Medical Care in Diabetes.
- National Institutes of Health. Sleep apnea research overview.
- Lancet Respiratory Medicine. Obstructive sleep apnea and cardiometabolic risk.
- Sleep Journal. The relationship between sleep apnea and metabolic disorders.
SleepFi
Địa chỉ: 114 đường số 32, tiểu khu 1, Phường An Lạc, TP.HCM
Hotline: 0916872112
