Đột quỵ là một trong những nguyên nhân gây tử vong và tàn tật hàng đầu trên toàn thế giới. Điều đáng lo ngại là nhiều yếu tố nguy cơ dẫn đến đột quỵ lại diễn ra âm thầm trong khi ngủ. Một trong những yếu tố nguy cơ ngày càng được y học chú ý chính là ngưng thở khi ngủ.
Nhiều nghiên cứu trong lĩnh vực tim mạch và thần kinh đã cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa OSA và đột quỵ. Ở người bình thường, đột quỵ thường xảy ra nhiều nhất vào buổi sáng. Tuy nhiên, ở bệnh nhân OSA, đỉnh điểm xuất hiện đột quỵ bị dịch chuyển sang giữa đêm, ngay trong lúc họ đang ngủ. Điều này vô cùng nguy hiểm vì người bệnh mất đi ‘thời gian vàng’ cấp cứu do không ai phát hiện kịp thời.
Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ vì sao ngưng thở khi ngủ gây đột quỵ, cơ chế sinh lý bệnh phía sau, cũng như vai trò của việc tầm soát OSA bằng các phương pháp như đa ký giấc ngủ hoặc đo đa ký hô hấp.
Đột Quỵ Là Gì và Nỗi Đau Mà Nó Mang Lại?
Để hiểu được mối nguy hiểm của ngưng thở khi ngủ gây đột quỵ, trước tiên chúng ta cần nhắc lại về đột quỵ. Đột quỵ xảy ra khi nguồn cung cấp máu lên một phần não bị gián đoạn hoặc bị giảm đáng kể, khiến các tế bào não không nhận đủ oxy và dưỡng chất để hoạt động, dẫn đến chết tế bào não.
Hai loại đột quỵ chính:
Đột quỵ thiếu máu cục bộ (Ischemic stroke): Chiếm khoảng 87% các trường hợp. Xảy ra khi một cục máu đông làm tắc nghẽn mạch máu não, ngăn máu đến nuôi dưỡng một vùng não.
Đột quỵ xuất huyết (Hemorrhagic stroke): Xảy ra khi một mạch máu trong não bị vỡ, gây chảy máu vào hoặc xung quanh não, tạo áp lực lên mô não và gây tổn thương.
Hậu quả: Đột quỵ có thể gây ra nhiều di chứng nặng nề như liệt nửa người, khó nói, mất trí nhớ, rối loạn cảm xúc, ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống của bệnh nhân và gánh nặng cho gia đình, xã hội. Điều đặc biệt đáng chú ý là nhiều cơn đột quỵ xảy ra vào ban đêm, khi người bệnh đang ngủ, khiến việc nhận biết và cấp cứu trở nên chậm trễ hơn. Đây chính là bối cảnh mà nguy cơ đột quỵ ban đêm liên quan đến giấc ngủ trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.
Ngưng thở khi ngủ (OSA) là gì?
Ngưng thở khi ngủ (Obstructive Sleep Apnea – OSA) là một rối loạn hô hấp xảy ra trong khi ngủ, đặc trưng bởi những cơn ngừng thở lặp đi lặp lại do đường thở trên bị tắc nghẽn.
Ở bệnh nhân hội chứng ngưng thở khi ngủ, các cơ vùng họng giãn ra khi ngủ khiến đường thở bị hẹp hoặc đóng lại. Khi đó, không khí không thể đi vào phổi trong vài giây đến vài chục giây.
Một bệnh nhân OSA có thể trải qua hàng chục đến hàng trăm cơn ngưng thở mỗi đêm. Mỗi lần như vậy, lượng oxy trong máu giảm xuống và não buộc phải kích hoạt phản xạ đánh thức ngắn để khôi phục nhịp thở.
Chính sự gián đoạn lặp đi lặp lại này gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng đối với hệ tim mạch, thần kinh và chuyển hóa.
Triệu chứng thường gặp của hội chứng ngưng thở khi ngủ
Các dấu hiệu phổ biến bao gồm:
- Ngủ ngáy lớn và kéo dài
- Ngưng thở từng cơn khi ngủ
- Thức dậy đột ngột với cảm giác nghẹt thở
- Đau đầu buổi sáng
- Buồn ngủ ban ngày
- Giảm tập trung và trí nhớ
Nhiều người mắc ngưng thở khi ngủ nhưng không nhận ra vì phần lớn triệu chứng xảy ra trong lúc ngủ.
Mối liên hệ giữa OSA và đột quỵ
Trong nhiều thập kỷ qua, các nghiên cứu dịch tễ học đã chứng minh mối liên hệ rõ ràng giữa OSA và bệnh tim mạch, trong đó có đột quỵ.
Một số nghiên cứu cho thấy những người mắc ngưng thở khi ngủ có nguy cơ đột quỵ cao hơn khoảng 2–3 lần so với người không mắc bệnh.
Ngoài ra, ở những bệnh nhân đã từng bị đột quỵ, tỷ lệ mắc OSA có thể lên tới 50–70%.
Điều này cho thấy mối liên hệ hai chiều giữa OSA và đột quỵ:
- Ngưng thở khi ngủ làm tăng nguy cơ đột quỵ
- Đột quỵ có thể làm nặng thêm rối loạn hô hấp khi ngủ
Ngày càng nhiều chuyên gia khuyến khích đánh giá nguy cơ OSA ở người có yếu tố nguy cơ tim mạch và ở một số bệnh nhân sau đột quỵ.
Vì sao ngưng thở khi ngủ gây đột quỵ?
Có nhiều cơ chế sinh lý bệnh giải thích vì sao ngưng thở khi ngủ gây đột quỵ. Những cơ chế này chủ yếu liên quan đến tình trạng thiếu oxy lặp lại, rối loạn huyết áp và tổn thương mạch máu.
Thiếu oxy lặp lại làm tổn thương mạch máu
Trong mỗi cơn ngưng thở, lượng oxy trong máu giảm xuống đáng kể. Khi tình trạng này xảy ra nhiều lần mỗi đêm, cơ thể phải chịu thiếu oxy gián đoạn kéo dài.
Thiếu oxy dẫn đến:
- Stress oxy hóa
- Viêm mạch máu
- Tổn thương nội mạc mạch máu
Những yếu tố này thúc đẩy quá trình xơ vữa động mạch và làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông trong mạch máu não.
Khi cục máu đông làm tắc mạch máu não, đột quỵ có thể xảy ra.
Tăng huyết áp ban đêm
Ở người bình thường, huyết áp thường giảm nhẹ vào ban đêm khi ngủ. Tuy nhiên, ở bệnh nhân OSA, mỗi cơn ngưng thở sẽ kích hoạt hệ thần kinh giao cảm khiến huyết áp tăng đột ngột.
Tình trạng này có thể xảy ra hàng trăm lần trong một đêm.
Hậu quả là:
- Tăng huyết áp ban đêm
- Tăng huyết áp khó kiểm soát
- Tổn thương mạch máu não
Chính vì các cơ chế tạo cục máu đông và tổn thương nội mạc, hội chứng ngưng thở khi ngủ chủ yếu làm tăng nguy cơ đột quỵ thiếu máu cục bộ
Rối loạn nhịp tim và hình thành cục máu đông
OSA có mối liên hệ chặt chẽ với các rối loạn nhịp tim, đặc biệt là rung nhĩ.
Rung nhĩ làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông trong tim. Khi cục máu đông di chuyển lên não, nó có thể gây tắc mạch não dẫn đến đột quỵ.
Đây là lý do tại sao OSA và bệnh tim mạch thường đi kèm với nhau và làm tăng nguy cơ biến cố tim mạch nghiêm trọng.
Tăng nguy cơ đột quỵ khi ngủ
Một số nghiên cứu cho thấy bệnh nhân ngưng thở khi ngủ có tỷ lệ đột quỵ khi ngủ hoặc ngay sau khi thức dậy cao hơn so với người bình thường.
Nguyên nhân có thể liên quan đến:
- Thiếu oxy trong khi ngủ
- Dao động huyết áp mạnh
- Tăng đông máu vào ban đêm
Những yếu tố này làm tăng nguy cơ đột quỵ ban đêm ở bệnh nhân OSA.
Những ai có nguy cơ cao mắc OSA và đột quỵ?
Một số nhóm người có nguy cơ cao mắc hội chứng ngưng thở khi ngủ và đột quỵ bao gồm:
- Người béo phì
- Nam giới trung niên
- Người cao tuổi
- Người có chu vi cổ lớn
- Người mắc tăng huyết áp
- Bệnh nhân đái tháo đường
- Người mắc bệnh tim mạch
- Người ngủ ngáy lớn
Ở những nhóm nguy cơ này, tầm soát OSA có thể giúp phát hiện bệnh sớm và giảm nguy cơ đột quỵ trong tương lai.
Tầm soát ngưng thở khi ngủ quan trọng như thế nào?
Vì nhiều bệnh nhân không biết mình mắc OSA, việc tầm soát ngưng thở khi ngủ là bước quan trọng trong phòng ngừa đột quỵ.
Các phương pháp tầm soát thường bao gồm:
- Bảng câu hỏi đánh giá nguy cơ OSA
- Khám lâm sàng chuyên khoa
- Đánh giá triệu chứng ngủ ngáy và buồn ngủ ban ngày
Nếu nghi ngờ mắc bệnh, bác sĩ sẽ chỉ định các xét nghiệm chuyên sâu.
Đa ký giấc ngủ
Đa ký giấc ngủ (Polysomnography) là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán hội chứng ngưng thở khi ngủ.
Xét nghiệm này theo dõi nhiều thông số sinh lý trong khi ngủ, bao gồm:
- Nhịp thở
- Nồng độ oxy trong máu
- Nhịp tim
- Hoạt động não
- Cử động cơ thể
Kết quả giúp xác định mức độ OSA và nguy cơ biến chứng tim mạch.
Đo đa ký hô hấp
Trong nhiều trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định đo đa ký hô hấp tại nhà để tầm soát OSA.
Phương pháp này ghi nhận các thông số hô hấp cơ bản trong khi ngủ và có thể phát hiện các cơn ngưng thở.
Đây là phương pháp thuận tiện hơn cho bệnh nhân nhưng vẫn cung cấp thông tin quan trọng để chẩn đoán.
Điều trị OSA có giúp giảm nguy cơ đột quỵ không?
Tin tốt là điều trị ngưng thở khi ngủ giúp kiểm soát hiệu quả các yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến đột quỵ và các biến cố tim mạch.
Phương pháp điều trị phổ biến nhất hiện nay là liệu pháp CPAP. Thiết bị CPAP cung cấp áp lực khí liên tục giúp giữ cho đường thở mở trong khi ngủ.
Nhiều nghiên cứu cho thấy việc sử dụng CPAP đều đặn có thể:
- Giảm huyết áp
- Cải thiện oxy máu ban đêm
- Giảm nguy cơ đột quỵ trong đêm
- Giảm nguy cơ bệnh tim mạch
Ngoài CPAP, các phương pháp điều trị khác có thể bao gồm:
- Giảm cân
- Thay đổi tư thế ngủ
- Dụng cụ chỉnh hình hàm
- Phẫu thuật đường thở trong một số trường hợp
Việc điều trị sớm không chỉ cải thiện chất lượng giấc ngủ mà còn giúp bảo vệ não bộ và hệ tim mạch.
Khi nào nên đi tầm soát ngưng thở khi ngủ?
Bạn nên cân nhắc tầm soát ngưng thở khi ngủ nếu có các dấu hiệu sau:
- Ngủ ngáy lớn và thường xuyên
- Ngưng thở từng cơn khi ngủ
- Buồn ngủ ban ngày nhiều
- Tăng huyết áp khó kiểm soát
- Đã từng bị đột quỵ hoặc bệnh tim mạch
Phát hiện và điều trị sớm OSA có thể giúp giảm đáng kể nguy cơ đột quỵ và cải thiện sức khỏe lâu dài.
Kết luận
Ngưng thở khi ngủ không chỉ là một rối loạn giấc ngủ đơn thuần mà còn là yếu tố nguy cơ quan trọng của đột quỵ và nhiều bệnh tim mạch khác.
Tình trạng thiếu oxy lặp lại, tăng huyết áp ban đêm và rối loạn nhịp tim do OSA có thể làm tổn thương mạch máu não và dẫn đến đột quỵ, đặc biệt là đột quỵ khi ngủ.
Việc tầm soát OSA bằng các phương pháp như đa ký giấc ngủ hoặc đo đa ký hô hấp giúp phát hiện bệnh sớm và mở ra cơ hội điều trị hiệu quả.
Nếu bạn hoặc người thân có dấu hiệu nghi ngờ hội chứng ngưng thở khi ngủ, việc kiểm tra sớm có thể là bước quan trọng để bảo vệ sức khỏe và phòng ngừa đột quỵ.
Tài liệu tham khảo
- American Heart Association. Sleep Apnea and Cardiovascular Disease.
- American Academy of Sleep Medicine. Obstructive Sleep Apnea.
- Yaggi HK et al. Obstructive sleep apnea as a risk factor for stroke and death. New England Journal of Medicine.
- Somers VK et al. Sleep apnea and cardiovascular disease. Journal of the American College of Cardiology.
SleepFi
Địa chỉ: 114 đường số 32, tiểu khu 1, Phường An Lạc, TP.HCM
Hotline: 0916872112
